Sinh vật ngoại lai - Mối hiểm họa của ngành NN - PHẦN 6: Sâu keo mùa thu

2019-07-22 12:52:43

Sâu keo mùa thu - “Kẻ hủy diệt”cây trồng, loài sinh vật ngoại lai xâm hại mới.

Cục Bảo tồn đa dạng sinh học và Trung tâm thông tin và dữ liệu môi trường - Tổng cục Môi trường cảnh báo: Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda)- loài sinh vật ngoại lai xâm hại mới xuất hiện, đã có mặt và gây hại tại Việt Nam.

1. Nguồn gốc và phân bố
Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) hay còn gọi là sâu keo hại ngô là một loài sâu thuộc họ Ngài đêm Noctuidae. Bộ Cánh vẩy Lepidoptera
Sâu keo mùa thu (tên tiếng Anh là Fall Armyworm-FAW) là loài sâu mới có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ. Sâu keo mùa thu (SKMT) đã được phát hiện và ghi nhận gây hại tại các quốc gia thuộc châu Phi, châu Mỹ và một số quốc gia tại châu Âu, châu Á. Trong đó, tại châu Á loài sâu hại này đã xuất hiện và gây hại tại Ấn Độ, Banglades, Srilanka, Myanmar, Thái Lan, Yemen, Trung Quốc và hiện nay đã có mặt ở Việt Nam.
Tháng 01/2016, đã ghi nhận SKMT di cư, xâm nhập vào châu Phi và chỉ trong 2 năm loài sâu này đã lây lan ra khắp các quốc gia ở châu lục này. 
Tháng 05/2018, Ấn Độ là quốc gia đầu tiên phát hiện SKMT ở châu Á, sau đó chúng đã phát tán ra nhiều quốc gia khác như Banglades, Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan. 
Tháng 01/2019, Trung Quốc phát hiện có sâu keo mùa thu tại tỉnh Vân Nam và đến tháng 3/2019 Lào cũng công bố có sâu keo mùa thu.
Cục BVTV (Bộ NN&PTNT) cho biết, từ tháng 3/2019, qua rà soát, điều tra và lấy mẫu ở các tỉnh phía bắc đã phát hiện loại sâu nghi là sâu mới. Cục BVTV đã gửi mẫu tới Trung tâm nông nghiệp và sinh học quốc tế (CABI) tại Anh và Học viện Nông nghiệp VN. Kết quả giám định sau đó của hai đơn vị này đều trùng khớp, khẳng định sâu keo mùa thu có mặt ở Việt Nam. 
Trước sự lây lan và sức tàn phá của sâu keo mùa thu, tháng 3/2019, FAO đã tổ chức một hội nghị quốc tế tại Thái Lan để cảnh báo cho nhiều quốc gia về loài sâu này. 
Ở nước ta, Bộ NN&PTNT đã có báo cáo chính thức gửi đến Thủ tướng Chính phủ về loại sâu hại mới xâm nhập vào Việt Nam. Sau thời gian hoành hành ở nhiều nước trên thế giới, SKMT đã gây thiệt hại lên tới hàng tỷ USD tại 44 quốc gia khắp khu vực hạ Sahara châu Phi. Hiện nay SKMT đã và đang phát tán ra các nước châu Á, xâm nhập vào Việt Nam và gây hại nghiêm trọng trên cây ngô.
2. Đặc điểm hình thái sinh vật ngoại lai gây hại mới 
Sâu keo mùa thu là đối tượng kiểm dịch thực vật tại Việt Nam. 
Các đặc điểm nhận dạng (theo hướng dẫn của FAO): 
- Sâu non của SKMT phần đầu có hình chữ “Y” ngược rất rõ, trên lưng đốt thứ 8 áp sát đuôi có 4 chấm đen bố trí cân đối nhau tạo thành hình vuông. Màu sắc của SKMT thay đổi từ xanh lá cây đến xanh đậm, hồng nhạt, nâu hoặc nâu sẫm. Có 3 sọc dọc nhạt màu hoặc xanh lá cây nhạt chạy song song, chia phần lưng mỗi đốt thành 2 phần đều nhau, trên mỗi phần có 2 chấm đen, toàn thân có nhiều lông. SKMT đẫy sức tuổi 6 dài 3 - 4cm. 
- Sâu trưởng thành có chiều dài cơ thể 1,6 - 1,7cm và sải cánh là 3,7 - 3,8 cm, con cái có sải cánh dài hơn. Trứng được đẻ thành bọc, mỗi bọc 150 - 200 trứng 
- Trứng có hình cầu, đường kính là 0,75mm. 
- Nhộng có chiều dài 1,3 - 1,7cm (tùy theo con đực và con cái) và có mầu nâu sáng bóng.


SKMT đầu hình chữ “Y” ngược, trên lưng đốt 8 áp sát đuôi có 4 chấm đen 

3. Đặc điểm phát tán và gây hại
Khả năng phát tán lây lan nhanh
Đặc điểm nguy hại của SKMT là tốc độ sinh sản phát tán rất nhanh, vòng đời một con trưởng thành cái có thể đẻ tới 10 ổ trứng và mỗi ổ có tới 150-200 quả (1500-2000 trứng/1 con cái). 
Chỉ sau hơn 3 tháng xâm nhập vào Việt Nam, SKMT đã được ghi nhận xuất hiện ở 46 tỉnh, TP từ phía Bắc, đến Trung bộ,Tây nguyên, Đông Nam bộ và lan đến vùng Tây Nam bộ. Khiến hàng chục ngàn héc ta ngô (bắp) bị cắn phá.


 Sâu tuổi nhỏ sau khi nở thường tập trung nhiều cá thể một chỗ, sau đó mới phát tán lên cây.

Các tỉnh vùng núi, trung du phía bắc Yên Bái, Cao Bằng, Lào Cai, Hòa Bình, Bắc Giang, Vĩnh Phúc... sâu keo mùa thu đang phát sinh gây hại mạnh trên cây ngô. Diện tích bị hại lên đến hàng nghìn ha. Sâu non gây hại từ khi ngô 2-3 lá đến bắp non, hạt đông sữa. Giai đoạn ngô 3-7 lá là giai đoạn thường bị SKMT gây hại nặng. Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An cho biết, vụ hè thu toàn tỉnh hiện đã trồng được trên 3.000 ha ngô, nhưng tất cả đều nhiễm loại sâu lạ này, trong đó có 700 ha bị nhiễm rất nặng. 
Nông dân trồng ngô ở Điện Biên đang chịu thiệt hại nặng nề bởi sức tàn phá ghê gớm của SKMT. Lúc cao điểm, toàn tỉnh có trên 5.000 ha ngô nhiễm sâu keo mùa thu. Cho đến nay, sau nhiều đợt phun phòng trừ vẫn còn khoảng 1.200 ha nhiễm loại sâu này. SKMT tàn phá mạnh cộng với tình trạng khô hạn nên không ít nông dân đành bỏ luôn cả nương ngô.
Địa phương có diện tích trồng ngô lớn nhất miền Bắc là tỉnh Sơn La cũng đang vật lộn với SKMT. Theo thống kê của Chi cục BVTV tỉnh Sơn La, vào thời điểm cao nhất toàn tỉnh có gần 10.000 ha ngô nhiễm sâu. Loài sâu mới này ăn tạp nên tốc độ phá hoại rất nhanh. Trong số diện tích bị nhiễm, đã có trên 100 ha ngô bị sâu ăn trụi lá hoàn toàn, không thể phục hồi. Toàn tỉnh đã xử lý được khoảng 8.500 ha ngô đang ở thời kỳ chín sữa nhưng nguy cơ sâu quay trở lại tấn công, cắn phá là rất cao. 
Ở Đồng Nai, tốc độ SKMT đang lây lan chóng mặt, hàng trăm ha ngô xơ xác. Hiện SKMT đã lây lan ra nhiều diện tích trên địa bàn 11 huyện, thị của tỉnh Gia Lai. Theo thống kê chưa đầy đủ của ngành chức năng, hiện đã có hơn 5.500 ha ngô bị nhiễm sâu. Có 1.600 ha ngô bị sâu khá nặng, trong đó hàng chục ha bị bệnh quá nặng phải hủy bỏ.
Khảo sát mức độ nguy hại ở nhiều địa phương cho thấy, SKMT ăn lá ngô đến mức “như tằm ăn lá dâu”. Sâu có khả năng phá hoại từ lúc sâu non tuổi nhỏ cho đến tuổi lớn. Có thể ăn suốt ngày đêm nên chúng xuất hiện đến đâu thì vùng trồng ngô bị cắn tan hoang đến đấy. Mặt khác, sâu non có tập tính cạnh tranh thức ăn rất mạnh, sâu tuổi lớn có thể cắn chết sâu tuổi nhỏ để giành thức ăn. Khác với các loài từng gây hại trước đây, đó là sức ăn của chúng rất khỏe. Qua điều tra thấy rằng, trên mỗi đọt ngô chỉ phát hiện 1 cá thể sâu tuổi lớn, chúng có thể cắn nát hết phần ngọn trong một vài ngày và thải ra rất nhiều phân. 


Một đặc điểm nổi bật là phản ứng giả chết và cuộn tròn khi có va chạm

SKMT là loài mới xuất hiện nên ít bị ảnh hưởng của các loài thiên địch bản địa; kết hợp với khả năng sinh sản và di chuyển xa, nên sức phá hoại rất mạnh. Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới là điều kiện thuận lợi để SKMT dễ lây lan và phát sinh thành dịch và đe dọa các vùng trồng ngô, mía, rau màu... của nước ta.
Trong số các tỉnh nhiễm sâu keo mùa thu, Gia Lai bị thiệt hại nặng nhất và đang xin ý kiến để công bố dịch. Ở một số tỉnh, TP khác dù chưa công bố dịch nhưng chính quyền địa phương cũng chủ động xuất kinh phí dự phòng, cấp phát thuốc hỗ trợ nông dân phun diệt loài sâu nguy hại này. 
Những cảnh báo mức độ gây hại
Theo Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) và Cục BVTV, sâu keo mùa thu có khả năng di trú hàng ngàn ki lô mét. SKMT phát tán theo gió nên chỉ trong một đêm loài sâu này có thể lây lan trên quãng đường 100 km. Tại Thái Lan, chỉ sau 3 tháng phát hiện, sâu keo mùa thu lây lan đến 50 tỉnh khác nhau. Qua các nghiên cứu cho thấy, sâu keo mùa thu có thể gây hại trên 300 loài thực vật khác nhau như ngô, bông, đậu tương, rau, mía…
Ở Nicaragua, SKMT phá hoại từ giữa đến cuối giai đoạn sinh trưởng của cây ngô, đã gây tổn thất năng suất từ 15-75% khi có 55-100% số cây bị nhiễm.  Nghiên cứu của đại học Florida (Hruska và Gould,1997) cho thấy với mật độ trung bình 0,2-0,8 con sâu/1 cây ở giai đoạn muộn có thể làm giảm năng suất 5-20%.
Điều tra của Cục BVTV cho thấy, mật độ SKMT ở mức cao báo động 20 - 30 con/m2, cá biệt có nơi lên tới 50 - 70 con/m2. Thống kê của Cục đến ngày 12/72019, cả nước đã có gần 15.000 ha ngô nhiễm sâu keo mùa thu, trong đó nặng nhất là các tỉnh Sơn La, Điện Biên và Gia Lai.
Ông Nguyễn Quý Dương - Cục phó Cục BVTV cho biết, đây là lần đầu tiên ngành BVTV ghi nhận một loài sâu hại có tốc độ lây lan, mức độ phá hoại nhanh như vậy. 
Do vậy, để phòng trừ hiệu quả, nông dân phải phun thuốc khi sâu còn non ở tuổi 1, tuổi 2; vì để sâu tuổi lớn thì khả năng kháng thuốc sẽ cao, phun thuốc gần như không có tác dụng. “Nếu không phòng trừ sớm và đạt hiệu quả, diện tích ngô bị nhiễm sâu có thể thiệt hại đến 50% năng suất”, ông Dương cảnh báo.
Cục Bảo vệ thực vật hiện đã tổ chức tập huấn cho các Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật ở các tỉnh thành, giúp các địa phương chủ động nhận diện, thực hiện các biện pháp phòng trừ kịp thời, hiệu quả đối với SKMT.
4. Nỗ lực ngăn chặn, phòng trừ SKMT
Để kịp thời ứng phó với tình trạng SKMT đang tiếp tục lây lan, gây hại. Cục Bảo vệ thực vật ban hành công văn số 1066/BVTV-QLT về việc sử dụng tạm thời thuốc phòng trừ SKMT. Cục  đề nghị các Sở NN&PTNT địa phương, chỉ đạo các cơ quan chuyên môn sử dụng tạm thời 4 hoạt chất (Bacillus thuringiensis, Spinetoram, Indoxacarb, Lufenuron) để phun trừ và quán triệt việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc 4 đúng. Hiện nay, trong Danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam chưa có thuốc đăng ký để phòng trừ SKMT nên Cục đang khuyến khích doanh nghiệp đăng ký để bổ sung vào Danh mục. Hiện tại Cục BVTV đang thử nghiệm một số hoạt chất mới có hiệu quả tiêu diệt sâu cao hơn, dự kiến sẽ công bố trong khoảng cuối tháng 7 hoặc đầu tháng 8 để các địa phương sử dụng. 
Cục BVTV đang hỗ trợ, hướng dẫn các địa phương áp dụng kết hợp nhiều giải pháp khống chế, tiêu diệt SKMT, đó là Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) để đối phó với dịch sâu keo:
- Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng: đặc biệt ở giai đoạn ngô 3-6 lá để phát hiện sớm ổ trứng. Cứ 2 ngày kiểm tra ruộng một lần, theo hướng gió thổi, kiểm tra bờ biên của ruộng và khoảng giữa ruộng. Lưu ý tất cả các bọc trứng, trứng mới nở hoặc ấu trùng xâm nhập vào nõn thì ngắt ổ và tiêu hủy; có thể sử dụng tro bếp hoặc nước xà phòng loãng đổ vào nõn ngô diệt sâu non. 
- Sử dụng bẫy pheromone: dựa theo hướng dẫn của nhà sản xuất, để theo dõi sự di chuyển và phát hiện bướm đêm (có màu xám hoặc nâu với các đốm chấm không đều) để bẫy.
- Sử dụng thuốc BVTV: 
+ Bacillus thuringiensis sử dụng khi mới phát hiện có sâu, phun 2 lần, mỗi lần cách nhau 7 ngày, liều lượng 300 - 500 g/ha. Khi sâu ở tuổi 1 - 2 và cây ngô ở giai đoạn 4 - 6 lá thật; 
+ Spinetoram liều lượng 30 - 36 g/ha; + Indoxacarb 75 g/ha; + Lufenuron 30 g/ha phun 2 lần, mỗi lần cách nhau 10 - 12 ngày. Mỗi hoạt chất trên sử dụng pha với lượng nước từ 400 - 600 lít/ha phun theo hàng, tập trung phun vào mặt, nách lá. Để phòng trừ kịp thời và hiệu quả SKMT cần phun thuốc trừ sâu ngay khi phát hiện khoảng 5-10% số cây trên ruộng bị gây hại, nghĩa là 5-10 cây bị gây hại trong tổng số 100 cây được kiểm tra.
- Sử dụng biện pháp sinh học: sử dụng chế phẩm nấm xanh, nấm trắng, vi khuẩn Bt, virus NPV để phun trừ khi sâu tuổi nhỏ; nhân thả ong ký sinh trứng sâu (ong mắt đỏ), các loài bắt mồi, ăn thịt như bọ đuôi kìm, để kiểm soát sâu non mới nở, sâu tuổi nhỏ...Ngoài ra, vệ sinh đồng ruộng cũng cần được tiến hành thường xuyên.


Trồng giống ngô kháng sâu 

Hiện Tổ chức CropLife (Hiệp hội Thúc đẩy ứng dụng khoa học Nông nghiệp) cũng đưa ra quan điểm ủng hộ Chương trình Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) để đối phó với dịch SKMT. Để áp dụng IPM thành công, các công cụ phòng trừ hiệu quả cho cho nông dân bao gồm: sử dụng thuốc trừ sâu, cây trồng công nghệ sinh học…
Trên các ruộng nông dân đã ứng dụng giống ngô tích hợp công nghệ kháng sâu như DK6919S, DK9955S đều cho thấy hiệu quả rất đáng khích lệ. Hiện ghi nhận tại các vùng có sự xâm hại của SKMT như Hòa Bình, Thái Nguyên, Phú Thọ, Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn La, giống ngô kháng sâu DK 6919S và DK 9955S đã đạt hiệu quả kháng sâu vượt trội từ đầu tới cuối mùa vụ. Các giống ngô này đã bảo vệ được năng suất tối ưu.
Bên cạnh việc ghi nhận SKMT gây hại cho nông nghiệp, hiện nay, trên thế giới chưa ghi nhận, đánh giá về thiệt hại đến đa dạng sinh học do loài sâu này gây ra.

Theo Cổng nông dân
 


Xem thêm